معماری میدان توپخانه از وحدت در قاجار تا آشوب در پهلوی
علی جون: ساخت میدان توپخانه از اساس در میانه قرن نوزدهم میلادی و در دوره ناصرالدین شاه انجام گرفته است.
عجیب است که در تهران از قاجاریه که حدود ۲۰۰ سال در ایران سابقه حکمرانی دارد و فقط یکی از شاهان آن یعنی ناصرالدین شاه نیم قرن آن را به خود اختصاص داده بنای معماری خاصی باقی نمانده است. کاخ گلستان که مهم ترین نماد این دوره است هم از لحاظ تأسیس به دوره صفویه بازمی گردد هر چند شاهان قاجار آن را توسعه دادند. حقیقتی که وجود دارد این است که بخش زیادی از معماری قاجار در دوره پهلوی اول و دوم تخریب شده است. تخریب دروازه های دوازده گانه تهران بالاتر از هر چیز بر این حقیقت صحه می گذارد.
پهلوی ها تلاش کردند روی معماری شهری تهران تاثیر زیادی بگذارند. این اتفاق خصوصاً در دوره پهلوی اول و از طرف رضا شاه با سرعت زیادی مورد پیگیری قرار|گرفت. در گزارش پیش رو با محوریت معماری میدان توپخانه یا امام خمینی فعلی به روند اثرگذاری پهلوی اول و دوم در قلب هویت تاریخی این میدان می پردازد. میدانی که تناسبات اسلامی آن نشان داده است به احتمال زیاد با ایده گرفتن از میدان نقش جهان اصفهان تولید شده باشد، اما این تناسبات و ردپای اسلامی چه اندازه توانست در مقابل مدرنیزاسیون سطحی پهلوی اول و دوم مقاومت کند مبحث گزارش پیش روست.
تاثیر معماری آلمان بر ایران، به طور عمده در دوره پهلوی اول و همزمان با حکومت نازی ها در آلمان، بسیار چشم گیر بود و در سه حوزه اصلی خودرا نشان داد. معماران آلمانی سبک نئوکلاسیک یادآور معماری روم باستان را برای نمایش عظمت و شکوه به ایران آوردند و آنرا با نماد هایی در تعدادی بنا ها ترکیب کردند. این سبک در ساختمان های دولتی و بانکها به کار رفت تا ایدئولوژی ناسیونالیستی و قدرت حکومت را القا کند.
یکی از مهم ترین تأثیرات، ترویج رویکرد باستان گرایی بود. معماران آلمانی با ایده گرفتن از تبلیغات نازی ها درباره ی نژاد مشترک آریایی، از عناصر معماری قبل از اسلام مثل تخت جمشید در نما و تزئینات بنا ها استفاده کردند. بانک ملی ایران در خیابان فردوسی با ستون ها و نقوش گرفته شده از تخت جمشید، بهترین نمونه این تاثیر است. آلمانی ها نقش کلیدی در ورود فناوری های نوین به ایران داشتند. برای نخستین بار از بتن به عنوان عنصر اصلی سازه استفاده شد و شیوه های مدرن ساختمان سازی جایگزین شیوه های سنتی شد. شرکتهای آلمانی مثل هختایف و فیلیپ هولتسمان در ساخت پروژه های عظیم مانند ایستگاههای راه آهن، فرستنده رادیو تهران، کارخانه ها و حتی میدان اصلی همدان نقش داشتند.
بطور خلاصه، آلمانی ها با آوردن سبک نئوکلاسیک، ترویج باستان گرایی و معرفی مصالح نوین، معماری ایران را به شدت تحت تاثیر قرار دادند و مسیر حرکت آن به طرف جلوه های ظاهری مدرنیته را هموار ساختند. جالب است نقش انگلیسی ها در معماری مدرن ایران برعکس آلمانی ها که بیشتر روی ساختمان های شاخص شهری متمرکز بودند، به طور عمده صنعتی و زیرساختی بود و به صورت قابل توجهی با منافع استعماری آنها گره خورده بود. اگر آلمان ها به نمایش قدرت و شکوه باستانگرا در کالبد شهر ها پرداختند، انگلیسی ها با نگاهی کاملا مستعمراتی و اقتصادی، مدرنیته را در قالب شهرک های نفتی و معماری کارخانه ها به ایران آوردند.
مروری بر تغییرات در میدان توپخانه میدان توپخانه در قلب تهران قدیم قرار دارد و شاه راه تاریخی تهران از لحاظ هویت تاریخی بحساب می آید. این میدان که در دوره ناصرالدین شاه قاجار شکل گرفت در حقیقت حکایتی از تاریخ ایران را در بستر معماری خود به معرض نمایش گذاشته است و همواره به عنوان ابزاری برای نمایش قدرت سیاسی و بستری برای تحولات اجتماعی عمل کرده است.
عنوان توپخانه از جایگاه فکر نظامی قاجار در ایران حکایت دارد. این نام از قرار گرفتن توپ هایی در این مکان برای محافظت از ارگ سلطنتی و نمایش قدرت الهام گرفته است. بنظر می رسد الگوی اولیه میدان گرفته شده از میدان های صفوی مانند نقش جهان، بود، اما با ابعاد و عملکردی متفاوت طراحی شد. در ساخت آن تناسبات ایرانی- اسلامی به خوبی نمایان است. نمای ساختمان های این دوره به طور عمده از تناسبات طلایی و هندسی ایرانی مانند نسبت های مساوی ۲ به ۵ پیروی می کردند که هویت معماری سنتی را حفظ نموده بود.
تغییرات زیاد در پهلوی اول و دوم با روی کار آمدن رضاشاه، نام توپخانه به سپه تغییر نمود تا نمادی از قدرت نظامی نوین باشد. در این دوره تا حدودی میدان گرفتار دگرگونی کالبدی شد و معماری اطراف میدان بتدریج تحت تاثیر سبک غربی قرار گرفت. در پهلوی اول، اشکال هندسی مثلثی به طرح ها افزوده شد و در دوره پهلوی دوم، سادگی و خطوط مدرن جایگزین تزئینات پیشین شد. کمرنگ شدن هویت اسلامی و ایرانی با آغاز دوره پهلوی را میتوان به وضوح در این میدان ردیابی کرد. در اواخر دوره پهلوی، استفاده از تناسبات و منطق هندسی در نمای ساختمان ها کمرنگ تر شد و این نشانه ای از ورود الگو های بیگانه با هویت فرهنگی میدان بود.
ساخت میدان توپخانه از اساس در میانه قرن نوزدهم میلادی و در دوره ناصرالدین شاه انجام گرفته است. در منابع درباره ی تاریخ دقیق آغاز و پایان ساخت اختلاف جزئی وجود دارد، اما تشکیل آنرا معمولا باید در دهه های ۱۲۳۰ و ۱۲۴۰ش دانست. طراحی و اجرای میدان به محمدابراهیم خان معمارباشی نسبت داده می شود.
بیشترین دستکاری در دوران پهلوی اول در پهلوی اول سیاست نوسازی شهری، خیابان کشی، گسترش دولت مرکزی و ورود اتومبیل، موجب شد ساختار قاجاری میدان کنار گذاشته شود. در این دوره بدنه های قدیمی و حجره های نظامی تخریب شدند. دروازه ها و عناصر محصورکننده میدان از میان رفتند. میدان از یک فضای نظامی قاجاری به یک فضای حکومتی تبدیل شد و نام آن به میدان سپه تغییر نمود و چهار ضلع میدان با ساختمان هایی جدید و متفاوت از یکدیگر شکل گرفتند که هویت و اصالت ایرانی آنرا به دشت کمرنگ کرد و تحت تاثیر قرار داد. از ساختمان های مهم پیرامون میدان و در ضلع شمالی بلدیه تهران است که هیچ اثری از معماری اسلامی در آن دیده نمی شود.
در ضلع شمالی، ساختمان بلدیه تهران ساخته شد. این بنا در معماری شهری دوره پهلوی اول اهمیت زیادی داشت و از گرایش های آن دوره به نشانه های معماری ایران قبل از اسلام تاثیر پذیرفته بود. بلدیه فقط یک ساختمان اداری نبود؛ بلکه نماد حضور دولت مدرن و مدیریت متمرکز شهری در قلب تهران محسوب می شد. در ضلع جنوبی، ساختمان تلگرافخانه قرار داشت. این ساختمان به شبکه ارتباطی جدید کشور مربوط بود و معماری آن بیشتر تحت تاثیر الگو های اروپائی قرن نوزدهم قرار داشت و باز اثری از معماری اسلامی ابداً در آن دیده نمی شد. اثری که پهلوی دوم به آن هم رحم نکرد و به کلی ویران شد تا ساختمان بی هویت و زشت مخابرات در اوایل دهه ۵۰ مثل یک قارچ سمی شکل بگیرد و هویت سنتی این میدان را بطور کامل تحت تاثیر خود قرار دهد.
از وحدت در قاجار تا بی اصالتی در پهلوی بعد از بازسازی های دوره پهلوی اول، میدان دیگر وحدت معماری دوره قاجار را نداشت. در عوض، مجموعه ای از سبک ها در کنار هم قرار گرفتند. معماری ملی گرا و تاریخی گرا در ساختمان بلدیه. معماری اروپائی در تلگرافخانه. معماری بانکی و رسمی در ساختمان بانک. معماری مدرن در ساختمان لستر از این نظر، میدان توپخانه را میتوان نمونه ای از گذار معماری تهران از سنت قاجاری به معماری دولتی و شبه مدرن پهلوی دانست. در دوره قاجار، وحدت میدان از شکل هندسی و بدنه های نسبتاً هماهنگ آن ناشی می شد؛ اما در دوره پهلوی، وحدت میدان بیش از طریق نقش حکومتی و ارتباط خیابانی آن شکل گرفت، نه بوسیله یک زبان معماری یکسان.
دگرگونی های دوره پهلوی دوم در دوره پهلوی دوم، خصوصاً از دهه ۱۳۴۰، بخش زیادی از ساختمان های تاریخی پیرامون میدان از میان رفت که مهم ترین تغییرات عبارت بودند از تخریب ساختمان بلدیه در ضلع شمالی، تخریب ساختمان تلگرافخانه در ضلع جنوبی، تبدیل موقت بخش شمالی به پارکینگ، ساخت ساختمان های جدید و نامتجانس در اطراف میدان، راه اندازی ساختمان مرتفع مخابرات در جنوب میدان، افزایش نقش میدان به عنوان گره ترافیکی و محل عبور اتومبیل. ساختمان مخابرات فعلی که جای خودرا به ساختمان قدیمی تر تولید شده در پهلوی اول داد هم با ارتفاع و مقیاس بزرگ خود، تاثیر زیادی بر منظر تاریخی میدان گذاشت و تناسب قدیمی آنرا بر هم زد. در این مرحله، میدان از یک فضای معماری ـ شهری تاریخی به یک تقاطع بزرگ ترافیکی و اداری تبدیل شد.
دوره انقلاب اسلامی بد نیست به تغییرات جزئی که این میدان بعد از انقلاب اسلامی شاهد آن بود هم اشاره نماییم. در این دوره نقش ترافیکی میدان افزوده شد. گفته می شود برای ساخت ایستگاه مترو، قسمتهایی از ساختمان های پیرامونی تغییر نمود یا از میان رفت. میدان بتدریج ارتباط خودرا با نقش تاریخی اش به عنوان مرکز حکومتی و اداری از دست داد. در سالیان اخیر، طرح هایی برای برگرداندن قسمتی از هویت تاریخی میدان مطرح گردیده است. یکی از مهم ترین آنها ساخت خانه شهر یا عمارت بلدیه جدید در ضلع شمالی، در محل ساختمان پیشین بلدیه، است.
از اهداف از این پروژه به مباحثی، چون بازسازی خاطره تاریخی میدان، ایجاد فضای فرهنگی و عمومی، کاهش غلبه عملکرد ترافیکی و برگرداندن قسمتی از بدنه معماری میدان یاد می شود؛ ازاین رو تاریخ میدان توپخانه را میتوان به چهار مرحله تقسیم کرد. دوره قاجاریک میدان نظامی، مستطیل شکل و نسبتاً محصور. پهلوی اول تخریب بدنه قاجاری و تبدیل به میدان حکومتی مدرن و پهلوی دوم تخریب چند ساختمان تاریخی و غلبه ترافیک و ساختمان های بلند وپس از انقلاب هم تغییر نام، افزایش نقش حمل ونقلی و سعی برای بازآفرینی هویت تاریخی را میتوان نام برد.
نکته مهم این است که در دوره پهلوی بدنه های قاجاری از میان رفتند و جای آنها ساختمان هایی با کارکرد های جدید بلدیه، تلگرافخانه، بانک و ساختمان های اداری قرار گرفتند. این بازطراحی، هم قسمتی از میراث معماری تهران را نابود کرد و هم یکی از مهم ترین صحنه های تشکیل معماری دولتی و مدرن ایران را پدید آورد. بدین سان سیر معماری میدان توپخانه را میتوان از وحدت در عهد قاجار تا آشوب در پهلوی اول و دوم تحلیل کرد. قاجاریه اساساً به سبب رویکرد مذهبی نسبت به هویت ایرانی تعصب بیشتری داشت، اما پهلوی ها ولع خاصی در قلب معماری ایرانی به معماری اروپائی نشان دادند و این روند نوعی پریشانی در معماری پایتخت ایران رقم زد. به طور خلاصه، برای اولین بار از بتن به عنوان عنصر اصلی سازه استفاده شد و شیوه های مدرن ساختمان سازی جایگزین شیوه های سنتی شد. این نام از قرار گرفتن توپ هایی در این مکان برای حفاظت از ارگ سلطنتی و نمایش قدرت الهام گرفته است. در دوره قاجار، وحدت میدان از شکل هندسی و بدنه های نسبتاً هماهنگ آن ناشی می شد؛ اما در دوره پهلوی، وحدت میدان بیش بوسیله نقش حکومتی و ارتباط خیابانی آن شکل گرفت، نه بوسیله یک زبان معماری یکسان.
دگرگونی های دوره پهلوی دوم در دوره پهلوی دوم، به ویژه از دهه ۱۳۴۰، بخش زیادی از ساختمان های تاریخی پیرامون میدان از میان رفت که مهم ترین تغییرات عبارت بودند از تخریب ساختمان بلدیه در ضلع شمالی، تخریب ساختمان تلگرافخانه در ضلع جنوبی، تبدیل موقت بخش شمالی به پارکینگ، ساخت ساختمان های جدید و نامتجانس در اطراف میدان، راه اندازی ساختمان مرتفع مخابرات در جنوب میدان، افزایش نقش میدان به عنوان گره ترافیکی و محل عبور اتومبیل.
منبع: علی جون
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب سایت علی جون