چطور امیرالمؤمنین ضد السلام به الگوی پهلوانی در فرهنگ ایران بدل شد؟
به گزارش علی جون، اگر بخواهیم جوهره فرهنگ پهلوانی ایران را در یک چهره انسانی خلاصه نماییم، امیرالمومنین علی ضد السلام بدون شک برجسته ترین مصداق آن خواهد بود.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
هرکس که دعای مشهور «نادِ علیّاً مَظهَرَ العَجائِبِ» را خوانده باشد، با تعابیر خاص این دعا از امیرالمومنین علی بن ابی طالب ضد السلام آشنا شده است. توصیفاتی چون «قاهر العدو»، «والی الولی»، «مظهرالعجائب»، «سیف الله»، «حجه الله»، «ولی الله» و تعبیرهایی که هر یک به جنبه ای از شخصیت قدسی، حمایتی و قهرمانانه او اشاره دارند. محتوای دعا بر طلب یاری در هنگام سختی ها، رفع گرفتاری ها، توسل در شداید و اعتماد به عنایت الهی از رهگذر مقام معنوی حضرت علی (ع) استوار است.
این دعا تنها یک متن نیایشی یا مذهبی نیست، بلکه بازتابی از تصویری عمیق و ریشه دار از حضرت علی ضد السلام در فرهنگ دینی و مردمی ایران است و به خوبی نشان داده است که در ذهنیت دینی و اجتماعی ایرانیان، علی بن ابی طالب ضد السلام فقط شخصیتی تاریخی یا امامی دینی نیست، بلکه پناه نیازمندان، مددکار درماندگان و نماد اقتدار آمیخته با رأفت و عدالت است. چنین برداشتی، در امتداد همان تصویری قرار دارد که فرهنگ پهلوانی ایران از این امام ساخته است: شخصیتی که در عین برخورداری از قدرت، شجاعت و صلابت، مظهر مهربانی، مروت، انصاف و پشتیبانی از مظلومان هم هست. از همین منظر، دعای نادعلی را می توان بخشی از پشتوانه معنوی فرهنگ جوانمردی در ایران دانست؛ فرهنگی که در آن، توسل به حضرت علی ضد السلام با امید به گره گشایی، یاری و هدایت همراه می باشد و ذکر نام وی در بزنگاه های دشوار، غم و نگرانی را از دل می برد و یادآور آرامش، پایداری و اعتماد می شود.
جایگاه حضرت علی در فرهنگ پهلوانی ایران
علی بن ابی طالب ضد السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران، جایگاهی بنیادین و ممتاز دارد و می توان او را مهم ترین الگوی اخلاقی، معنوی و قهرمانی در این سنت به شمار آورد. فرهنگ پهلوانی در ایران، بخصوص در دوره اسلامی، هیچگاه تنها بر توان بدنی، مهارت رزمی یا قدرت فردی استوار نبوده است، بلکه همیشه با مجموعه ای از فضایل اخلاقی، تعهد اجتماعی و جهت گیری معنوی همراه بوده است. در چنین ساختاری، حضرت علی ضد السلام بعنوان شخصیتی شناخته می شود که میان قدرت و اخلاق، شجاعت و خویشتنداری، و اقتدار و عدالت جمع کرده است.
از این رو، حضور وی در فرهنگ پهلوانی ایران فقط حضوری نمادین نیست، بلکه حضوری هویت ساز است. پهلوان ایرانی، در الگوی آرمانی خود، کسی است که نیروی جسمانی را در خدمت نیکی و عدالت قرار می دهد و از قدرت خود برای پشتیبانی از مردم، یاری ضعیفان و رویارویی با ستم بهره می گیرد. این خاصیت ها، به صورت مستقیم با تصویری که از امیرالمومنین ضد السلام در سنت ایرانی ـ اسلامی وجود دارد، هماهنگی دارد. بدین ترتیب، نام حضرت علی ضد السلام در فرهنگ ایران نه فقط یادآور قهرمانی، بلکه نشان دهنده قهرمانی اخلاقی و مسئولانه است.
بنیان معنوی جوانمردی و فتوت
یکی از مهم ترین ابعاد نقش حضرت علی ضد السلام در فرهنگ پهلوانی، آنست که او بنیان معنوی و اخلاقی جوانمردی و فتوت محسوب می شود. در سنت فتوت، جوانمردی تنها به معنای سخاوت یا دلاوری نیست، بلکه مجموعه ای از صفات همچون حیا، امانت، وفاداری، دستگیری از دیگران، چشم پوشی از خطا، انصاف و خویشتنداری را دربرمی گیرد. این فضایل در سنت ایرانی ـ اسلامی غالباً با نام امیرالمومنین ضد السلام گره خورده اند و او بعنوان معیار سنجش این صفات شناخته شده است.
در متون اخلاقی و سنت های شفاهی، جوانمرد کسی است که حتی در هنگام قدرت، به ظلم و تحقیر دیگران تن نمی دهد. چنین تعریفی از جوانمردی، به وضوح اقتباس شده از الگوی علوی است. حضرت علی ضد السلام در فرهنگ ایرانی، مظهر انسانی است که توان و اقتدار دارد، اما هیچگاه قدرت را از اخلاق جدا نمی نماید. وی در مقام الگو، به پهلوانی معنا می بخشد و آنرا از صرف نیرومندی بدنی فراتر می برد.
پیوند فتوت با دستگیری از نیازمندان
یکی از مصادیق روشن این پیوند، تاکید بر کمک به نیازمندان و پشتیبانی از محرومین است. در فرهنگ ایرانی، پهلوان واقعی تنها در میدان رقابت یا زورآزمایی شناخته نمی گردد، بلکه در شیوه رفتار او با مردم، بخصوص افراد ضعیف و نیازمند، ارزش او سنجیده می شود. همین نگرش سبب گشته است که در ذهن مردم، حضرت علی ضد السلام همیشه در کنار عدالت خواهی، با نان دادن به فقیران، توجه به یتیمان و پشتیبانی از درماندگان هم شناخته شود. این الگو، بعدها در سنت های فتوت و مرام نامه های جوانمردی بازتاب یافت و پهلوان را به فردی خدمت گزار و مردم مدار تبدیل کرد.
نمود علی بن ابیطالب ضد السلام در ورزش زورخانه ای: مهم ترین و عینی ترین جلوه پیوند حضرت علی ضد السلام با فرهنگ پهلوانی ایران را می توان در ورزش زورخانه ای و مراسم پهلوانی مشاهده کرد. زورخانه در فرهنگ ایرانی فقط فضایی برای تمرین جسم نیست؛ بلکه نهادی اخلاقی، تربیتی و معنوی است که در آن، ورزش با ذکر، احترام، فروتنی و آداب جمعی همراه می شود. در این فضا، نام علی ضد السلام همیشه حضوری پررنگ دارد و یاد او بخشی جدایی ناپذیر از فضای معنوی زورخانه است.
مرشد زورخانه در هنگام اجرای ضرب و خواندن اشعار، اغلب به نام حضرت علی ضد السلام توسل می جوید و پهلوانان هم او را مقتدای معنوی خود می دانند. این امر نشان داده است که زورخانه تنها محل تقویت عضلات نیست، بلکه مدرسه ای برای پرورش اخلاق پهلوانی است. در چنین مدرسه ای، اقتدا به امیرالمومنین ضد السلام به معنای آموختن شجاعت، انضباط، فروتنی، احترام به بزرگان و پشتیبانی از دیگران است.
آداب ورود و رفتار در زورخانه
از جمله مصادیق مهمی که می توان در این مورد ذکر کرد، آداب ورود و حضور در زورخانه است. در زورخانه، سلسله مراتب احترام، جایگاه پیشکسوتان، ادب شاگردان و تواضع ورزشکاران از اهمیت بالایی برخوردارست. ورزشکار نورسیده خودرا برتر از دیگران نمی داند و پیشکسوت هم با غرور و تکبر با دیگران رفتار نمی نماید. این ساختار تربیتی، بر این اصل استوار است که قدرت باید با ادب و فروتنی همراه باشد. چنین آموزه ای، در فرهنگ عامه، به نام حضرت علی ضد السلام معنا پیدا می کند؛ چونکه وی در عین شجاعت و اقتدار، همیشه به فروتنی و عدالت شناخته شده است.
اشعار و اذکار زورخانه ای
نمونه دیگر، حضور گسترده نام حضرت علی ضد السلام در اشعار و اذکاری است که در زورخانه خوانده می شود. خیلی از اشعار زورخانه ای، به منقبت علی ضد السلام، وصف دلاوری های وی و تاکید بر جوانمردی و عدالت وی اختصاص دارد. این اشعار نه فقط جنبه ستایشی دارند، بلکه کارکرد آموزشی هم ایفا می کنند. ورزشکاران با تکرار این مضامین، بتدریج می آموزند که هدف از ورزش، تنها غلبه بر دیگری نیست، بلکه ساختن شخصیت اخلاقی و اجتماعی خویش است.
الگوی شجاعت اخلاقی: نمونه جنگ خندق
از مشهورترین مصادیق نقش حضرت علی ضد السلام در فرهنگ پهلوانی ایران، روایت نبرد خندق و رویارویی او با عمرو بن عبدود است. این واقعه در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان، بیشتر از آنکه فقط نشانه دلاوری نظامی باشد، نماد شجاعت اخلاقی و خویشتنداری محسوب می شود. در این روایت، آن چه برجسته می شود، فقط پیروزی در میدان نبرد نیست، بلکه توانایی مهار خشم و حفظ انصاف در اوج قدرت است.
همین خاصیت است که امیرالمومنین ضد السلام را به الگویی فراتر از یک جنگاور بدل می سازد. در فرهنگ پهلوانی، دلاوری زمانی پرارزش است که با اخلاق همراه باشد. اگر قدرت بدون مهار نفس و بدون عدالت به کار رود، دیگر پهلوانی نیست، بلکه فقط خشونت است. به این دلیل، روایت جنگ خندق در سنت ایرانی به یکی از آموزنده ترین نمونه های پیوند میان قدرت و مروت تبدیل گشته است.
تمایز پهلوان با جنگاور
این روایت سبب گشته است که در فرهنگ ایرانی، میان «پهلوان» و «جنگاور» تفاوت گذاشته شود. جنگاور امکان دارد فقط اهل نبرد باشد، اما پهلوان باید علاوه بر مهارت، صاحب وجدان اخلاقی و خویشتنداری هم باشد. حضرت علی ضد السلام در این نگاه، سرمشق کسی است که حتی در میدان نبرد هم اخلاق را فراموش نمی نماید. این تمایز، یکی از ارکان اساسی فرهنگ جوانمردی ایرانی است.
حضور در مراسم های مردمی و مذهبی
تصویر حضرت علی بعنوان الگوی پهلوانی، تنها در متون دینی یا محافل ورزشی باقی نمانده، بلکه در مراسم های مردمی و مذهبی هم حضوری گسترده یافته است. در مرثیه خوانی ها، منقبت خوانی ها، نقالی ها و روایتهای شفاهی، او همیشه بعنوان نماد اقتدار، عدالت و کرامت معرفی می شود. این حضور سبب گشته است که نام حضرت علی ضد السلام در زندگی روزمره مردم هم با مفاهیمی چون یاری رسانی، وفاداری و دفاع از حق همراه باشد.
در خیلی از محافل سنتی، منقبت خوانی درباره ی حضرت علی ضد السلام تنها جنبه مدح و ستایش ندارد، بلکه آموزش غیرمستقیم ارزش های اخلاقی هم هست. شنونده در خلال این روایت ها، با مفاهیمی چون گذشت، غیرت، راستی، دستگیری از ناتوانان و رویارویی با ظلم آشنا می شود. بدین ترتیب، علی بن ابیطالب ضد السلام در فرهنگ ایرانی هم زمان یک چهره مقدس و یک آموزگار عملی جوانمردی است.
نقالی و نقل های حماسی
یکی از جلوه های مهم این حضور، نقل های حماسی و نقالی های سنتی است. در این نقل ها، حضرت علی ضد السلام غالباً با صفاتی همچون شیر خدا، یاور حق و پناه مظلومان توصیف می شود. این بیان حماسی، بااینکه وجه قهرمانانه او را برجسته می سازد، اما در همان حال، بر عدالت و حمایت او از محرومین هم تاکید می کند. چنین تصویری سبب شده است که در ذهن عامه، قدرت همیشه با مسئولیت اخلاقی فهمیده شود.
تأثیر بر مفهوم اجتماعی پهلوان
در فرهنگ عمومی ایران، عنوان «پهلوان» یک لقب فقط ورزشی نیست، بلکه منزلتی اخلاقی و اجتماعی شمرده می شود. به همین دلیل، خیلی از آنهایی که در تاریخ اجتماعی ایران پهلوان نامیده شده اند، به جهت رفتارهای مردم دارانه، کمک به نیازمندان و دفاع از حقوق دیگران هم شهرت یافته اند. این معنا از پهلوانی، به روشنی از الگوی علوی تأثیر پذیرفته است.
در ذهن مردم، پهلوان کسی است که در کنار قدرت، اهل رأفت، انصاف و خدمت باشد. اگر فردی تنها نیرومند باشد اما متکبر، خشن یا بی تفاوت به دیگران رفتار کند، در فرهنگ سنتی ایران شایسته عنوان پهلوان نیست. این برداشت، ریشه در همان الگویی دارد که حضرت علی ضد السلام نماینده برجسته آن است: قدرت در خدمت کرامت.
پهلوان به مثابه حامی مردم
یکی از مصادیق اجتماعی این موضوع، انتظار عمومی از پهلوان برای پشتیبانی از مردم است. در فرهنگ سنتی، پهلوان محله یا شهر باید پناه نیازمندان باشد، در منازعات جانب انصاف را بگیرد و از ضعیفان حمایت کند. این انتظار اجتماعی، از الگویی سرچشمه می گیرد که حضرت علی ضد السلام در آن مظهر پشتیبانی از مظلوم و دشمنی با ستم دانسته می شود. بنابراین، نام وی در فرهنگ اجتماعی ایران، معیار مشروعیت اخلاقی قدرت است.
ارزش های اصلی منتقل شده از سیره علوی
چهار ارزش اصلی که بیشتر از همه از راه سیره و شخصیت حضرت علی وارد فرهنگ پهلوانی ایران شده اند، عبارت اند از شجاعت، فتوت، عدالت و فروتنی. این چهار اصل، ستون های اصلی اخلاق پهلوانی را می سازند و در سنت های ورزشی، ادبی، مذهبی و اجتماعی ایران بازتاب یافته اند.
شجاعت: شجاعت در فرهنگ علوی و پهلوانی فقط به معنای بی باکی در میدان جنگ نیست، بلکه به معنای ایستادگی در مقابل باطل، دفاع از حقیقت و مقاومت در مقابل ظلم هم هست. به همین سبب، پهلوان ایرانی باید هم نیرومند باشد و هم دلیر در پشتیبانی از حق.
فتوت: یادآوری ندایی که نقل شده استا در جنگ احد جبرئیل سرداد: لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار؛ امیرالمومنین علی بن ابیطالب را پیشوای ازلی و ابدی همه جوانمردان عالم قرارداده است. فتوت یا جوانمردی، بر سخاوت، وفاداری، گذشت و دستگیری از دیگران دلالت دارد. این فضیلت، روح اجتماعی فرهنگ پهلوانی است و پهلوان را از فردی فقط ورزشکار به شخصیتی مردمی مبدل می کند.
عدالت: عدالت یکی از برجسته ترین صفات منسوب به حضرت علی ضد السلام است و همین خاصیت به فرهنگ پهلوانی ایران آموخته است که قدرت بدون انصاف فاقد ارزش است. پهلوان باید اهل قضاوت درست، دفاع از حق و پرهیز از ستم باشد.
فروتنی: فروتنی هم مکمل قدرت است. در فرهنگ پهلوانی، هرچه توان فرد بیشتر باشد، انتظار تواضع از او بیشتر می رود. این اصل، بخصوص در آداب زورخانه ای و رفتار با پیشکسوتان جلوه گر است.
با نظر به آن چه گفته شد، نقش حضرت علی ضد السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران نقشی محوری، ژرف و هویت ساز است. او نه فقط الهام بخش ارزش های اخلاقی این سنت بوده، بلکه در زمینه های گوناگون، از زورخانه و مراسم های ورزشی گرفته تا منقبت خوانی، نقالی، دعاهای مردمی و ذهنیت عمومی جامعه، حضوری زنده و ماندگار داشته است. حضرت علی ضد السلام در فرهنگ ایرانی، نماد پیوند قدرت با عدالت، شجاعت با خویشتنداری، و بزرگی با خدمت به مردم است.
از همین رو، اگر بخواهیم جوهره فرهنگ پهلوانی ایران را در یک چهره انسانی خلاصه نماییم، امیرالمومنین علی ضد السلام بدون شک برجسته ترین مصداق آن خواهد بود. پهلوانی در فرهنگ ایران، فقط به توان جسمانی محدود نمی گردد، بلکه معنایی اخلاقی، اجتماعی و معنوی دارد؛ معنایی که در پرتو سیره علوی شکل گرفته و در طول قرن ها در مراسم ها، رفتارها و ارزش های جمعی ایرانی ها استمرار یافته است. بدین ترتیب، حضرت علی ضد السلام را باید نه فقط یکی از شخصیت های بزرگ دینی، بلکه محور اصلی صورت بندی اخلاق پهلوانی و جوانمردی در فرهنگ ایرانی دانست.
به طور خلاصه، یکی از جلوه های مهم این حضور، نقل های حماسی و نقالی های سنتی است. این معنا از پهلوانی، به روشنی از الگوی علوی تاثیر پذیرفته است. شجاعت: شجاعت در فرهنگ علوی و پهلوانی فقط به معنای بی باکی در میدان جنگ نیست، بلکه به معنای ایستادگی در مقابل باطل، دفاع از حقیقت و مقاومت در مقابل ظلم هم هست.
منبع: mahfel110.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب سایت علی جون